अहिल्यानगर – जागतिक तंबाखू विरोधी दिन दरवर्षी ३१ मे रोजी साजरा केला जातो. या दिवसाचा उद्देश तंबाखूमुळे होणाऱ्या गंभीर आरोग्यविषयक परिणामांबाबत जनजागृती करणे आणि तंबाखूमुक्त समाज निर्माण करण्यासाठी सामूहिक प्रयत्नांना चालना देणे हा आहे. आजच्या घडीला भारतासमोर उभे असलेले सर्वात मोठे सार्वजनिक आरोग्य आव्हान म्हणजे तंबाखूचे वाढते व्यसन. हे व्यसन केवळ व्यक्तीचे आरोग्य बिघडवत नाही, तर संपूर्ण कुटुंब, समाज आणि आरोग्य व्यवस्थेवरही मोठा ताण निर्माण करते.
तंबाखू ही फक्त एक सवय नसून निकोटीनवर आधारित गंभीर व्यसन आहे. निकोटीन हा पदार्थ मेंदूतील विशिष्ट रसायनांवर परिणाम करून आनंदाची भावना निर्माण करतो. त्यामुळे व्यक्तीला वारंवार तंबाखू सेवन करण्याची इच्छा होते. कालांतराने ही इच्छा गरज बनते आणि व्यक्ती व्यसनाच्या दुष्टचक्रात अडकते. तंबाखू न मिळाल्यास चिडचिड, अस्वस्थता, एकाग्रतेचा अभाव, झोपेच्या समस्या आणि मानसिक ताण यांसारखी लक्षणे दिसून येतात.
भारतात तोंडाच्या कर्करोगाचे वाढते प्रमाण हे अत्यंत चिंतेचे कारण बनले आहे. विशेषतः गुटखा, जर्दा, पानमसाला, मावा, सुपारी आणि इतर तंबाखूजन्य पदार्थांच्या वाढत्या वापरामुळे हा धोका अधिक वाढला आहे. जागतिक स्तरावरील आकडेवारीनुसार जगातील तोंडाच्या कर्करोगाच्या रुग्णांपैकी जवळपास एकतृतीयांश रुग्ण भारतात आढळतात. हा आकडा भारतासाठी धोक्याची घंटा मानला जातो.
तंबाखूचे सेवन केल्यामुळे तोंडातील पेशींना सातत्याने रासायनिक इजा होत राहते. सुरुवातीला तोंडात पांढरे किंवा लालसर डाग, न बऱ्या होणाऱ्या जखमा, गाठी किंवा तोंड उघडताना त्रास अशी लक्षणे दिसू लागतात. ही अवस्था प्री-कॅन्सर म्हणून ओळखली जाते. योग्य वेळी उपचार न झाल्यास या स्थितीचे रूपांतर कर्करोगात होऊ शकते. त्यामुळे तोंडातील कोणत्याही असामान्य बदलांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते.
भारतात सुमारे २५ कोटी लोक तंबाखूचे सेवन करतात, तर महाराष्ट्रातच जवळपास २.५ कोटी लोक तंबाखूच्या व्यसनाच्या विळख्यात आहेत. एवढ्या मोठ्या प्रमाणातील व्यसनाधीनतेमुळे तंबाखूजन्य आजारांचे ओझेही झपाट्याने वाढत आहे. विविध संशोधनांनुसार तोंडाच्या कर्करोगाच्या सुमारे ७० टक्के प्रकरणांचा थेट संबंध तंबाखू सेवनाशी आहे. यावरून तंबाखू आणि कर्करोग यांच्यातील घनिष्ठ संबंध स्पष्ट होतो.
दरवर्षी भारतात लाखो लोक तंबाखूमुळे कर्करोगग्रस्त होतात. कर्करोगाच्या एकूण रुग्णांपैकी मोठा हिस्सा तंबाखूजन्य कारणांमुळे निर्माण होतो. त्यामुळे तंबाखू नियंत्रण हे कर्करोग प्रतिबंधासाठी सर्वात प्रभावी शस्त्र मानले जाते. जर तंबाखूचे सेवन कमी झाले, तर कर्करोगासह अनेक गंभीर आजारांचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात घटू शकते.
तोंडाच्या कर्करोगाची काही महत्त्वाची लक्षणे प्रत्येकाने लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. तोंडात दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ राहणारी जखम, सतत दुखणे किंवा खवखवणे, रक्त येणे, तोंडात गाठ निर्माण होणे, तोंड उघडताना त्रास होणे किंवा अन्न गिळताना वेदना होणे यांसारखी लक्षणे दिसल्यास तातडीने तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. कर्करोगाचे निदान जितक्या लवकर होते तितकी उपचारांची यशस्वीता वाढते.
तंबाखूचे दुष्परिणाम केवळ कर्करोगापुरते मर्यादित नाहीत. धूम्रपानामुळे श्वसनमार्गाचा दाह वाढतो आणि फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कमी होते. परिणामी सीओपीडी, क्रॉनिक ब्राँकायटिस, दमा, वारंवार होणारे फुफ्फुसांचे संसर्ग आणि श्वास घेण्यास त्रास अशा समस्या निर्माण होतात. त्याचबरोबर रक्तदाब वाढणे, रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होणे आणि हृदयावर ताण येणे यामुळे हृदयविकाराचा झटका व पक्षाघाताचा धोका वाढतो.
तंबाखू नियंत्रणासाठी केवळ जनजागृती पुरेशी नाही. त्यासाठी समाज, शासन, आरोग्य संस्था, शैक्षणिक संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांनी एकत्रितपणे काम करण्याची गरज आहे. तंबाखूविरोधी कायद्यांची कठोर अंमलबजावणी, सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपानबंदीचे पालन, तंबाखू उत्पादनांच्या जाहिरातींवर नियंत्रण आणि शाळा-महाविद्यालयांमध्ये सातत्यपूर्ण जनजागृती कार्यक्रम राबविणे आवश्यक आहे.
तसेच व्यसनमुक्तीसाठी समुपदेशन, वैद्यकीय उपचार आणि निकोटीन रिप्लेसमेंट थेरपी यांसारख्या वैज्ञानिक पद्धती अधिक प्रभावीपणे उपलब्ध करून देणे गरजेचे आहे. योग्य मार्गदर्शन आणि उपचारांच्या मदतीने अनेक व्यक्ती तंबाखूचे व्यसन यशस्वीपणे सोडू शकतात. आजची तरुण पिढी ही देशाचे भविष्य आहे. मात्र काही ठिकाणी तंबाखू सेवनाला आधुनिकता, स्टाईल किंवा प्रतिष्ठेचे प्रतीक समजले जाते. ही मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. काही क्षणांची दिखाऊ प्रतिमा निर्माण करण्यासाठी आयुष्यभराचे आरोग्य धोक्यात घालणे कोणत्याही परिस्थितीत योग्य नाही. निरोगी शरीर, सक्षम मन आणि सकारात्मक जीवनशैली हीच खरी ओळख असली पाहिजे.
तंबाखूमुक्त जीवनाचा प्रवास एका दिवसात पूर्ण होत नाही. मात्र प्रत्येक मोठ्या बदलाची सुरुवात एका छोट्या पावलानेच होते. आज एक सिगारेट कमी करणे, एक पुडी गुटखा कमी खाणे किंवा व्यसनमुक्तीचा ठाम निर्णय घेणे हे उद्याच्या निरोगी आयुष्याकडे टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.
तंबाखूविरुद्धची लढाई ही केवळ वैयक्तिक नाही, तर सामाजिक जबाबदारी आहे. स्वतःसाठी, आपल्या कुटुंबासाठी आणि पुढील पिढ्यांच्या सुरक्षित भविष्यासाठी प्रत्येकाने तंबाखूमुक्त जीवनाचा संकल्प करणे ही काळाची गरज आहे. आज घेतलेला हा निर्णय उद्याचे हजारो जीव वाचवू शकतो आणि एक निरोगी, सक्षम व कर्करोगमुक्त समाज घडविण्यास मदत करू शकतो.
डॉ. सतीश सोनवणे
अध्यक्ष, तंबाखू नियंत्रण व कर्करोग जनजागृती समिती, इंडियन मेडिकल असोसिएशन महाराष्ट्र राज्य.
राज्य समन्वयक, महाराष्ट्र कॅन्सर वॉरियर्स.
